Жанчын — франтавых санітарак у гады Вялікай Айчыннай вайны салдаты называлі белымі анёламі

Стараславянскі назоўнік «милосердие» сатканы з высакародных асноў «милость» — дабрадзейства, чалавекалюбства і «сердие» — сэрца.

Салдаты ў акопах бачылі ў сёстрах сваіх ратавальніц, збавіцельніц, верылі, што яны не пакінуць параненых і бездапаможных воінаў паміраць у самоце пад голым небам, а хуценька перавяжуць, знойдуць гаючыя ў такі цяжкі момант словы суцяшэння і, сцяўшы зубы і сабраўшы ў кулак усе свае кволыя сілы, выцягнуць волакам на сабе ў небяспечнае месца. Ды і просты дотык пяшчотных жаночых пальцаў здольны хоць неяк суняць боль ад раны.

Салдаты маліліся на сясцёр, засланялі сабой, усяляк бераглі, як гэта дазваляў суровы франтавы побыт. Называлі сястрычкамі, дачушкамі, галубкамі. А яшчэ — белымі анёламі. Белымі таму, што насілі сёстры белыя фартухі з чырвоным крыжам на грудзях і пакрывалі свае галовы адмысловымі белымі хусцінкамі.

Летам 1915 года многія газеты надрукавалі лірычны верш гусарскага карнета Уладзіміра Палея:

Сёстры милосердия!

Добрые и кроткие,

                             грустные немного.

Вы, бальзам пролившие

                             на сердца больные,

Вы подруги светлые,

                             данные от Бога.

У сваіх мемуарах славуты генерал Аляксей Брусілаў прызнаў: «Лічу сваім абавязкам засведчыць для гісторыі, што большасць сясцёр міласэрнасці выконвалі сваю справу гераічна і самааддана, і ніякія варожыя бомбы і снарады не маглі спыніць іх цяжкую, што душу раздзірала, працу над акрываўленымі пакутнікамі — нашымі воінамі. Ды і колькі іх саміх было пакалечана і забіта…»

Пецярбуржанка Ніна Афанасава атрымала выхаванне, адпаведнае дваранскаму паходжанню. Захаплялася музыкай, паэзіяй так званага Сярэбранага веку, наведвала модныя сталічныя салоны, дзе збіралася багемная публіка. Калі ж грымнула вайна, у душэўным парыве запісалася на медыцынскія курсы і, скончыўшы іх, адразу падалася на фронт. Там сустрэ­ла сваё першае каханне, якое, аднак, хутка згарэла, пакінуўшы на сэрцы пякучы рубец. Дзяўчына трапіла на фронт дзесьці на Пастаўшчыну якраз на пачатку Нарачанскай наступальнай аперацыі. З яе ўспамінаў: «Жылі мы ў беларускай вёсачцы. Галеча ва ўсім. У хаце земляная падлога. Гаспадыня не распрана­ючыся спала з дзецьмі на печцы».

Медыцынскі атрад, дзе служыла Ніна, быў мабільным і зваўся лятучым, не пакідаў пярэдні край. «Вельмі запомніўся адзін паранены. Сядзеў з забінтаванай галавой. Павязка прысохла на падбародку, перашкаджаючы яму піць. Ён мяне спыніў: «Сястрыца, перавяжы хутчэй, я чайку вельмі хачу». Мяне ўразіла яго цярпенне. Я дакранулася да яго галавы і скаланулася ад убачанага. Праз адкрыты пералом у чэрапе бруілася тонкім струменьчыкам мазгавое рэчыва. Салдат страціў прытомнасць». І далей: «Тут жа каля лятучкі мы і хавалі памерлых. Клалі ў шырокі роў у некалькі радоў, адзін на аднаго, у шынялях у брацкія безыменныя магілы».

Нарачанская аперацыя стала для рускага войска вельмі ахвярнай: «У нашай падземнай перавязачнай работа кіпела. Параненыя паступалі пешкі і на насілках, няспынным патокам. Мы іх перавязвалі, клалі на пераломы шыны і адпраўлялі ў тыл. А потым неяк нечакана настала цішыня, якая проста аглушала. Надыходзіў Вялікдзень, у тым го­дзе наша свята супала з нямецкім. Было заключана кароткае перамір’е. Перад намі адкрылася жудаснае поле бітвы. Уся прастора ад нашых да нямецкіх акопаў пакрылася забітымі салдатамі. Яны ляжалі ў самых розных позах, залітыя крывёй, страшэнна пакалечаныя, а то і разарваныя надвое. Усюды глыбокія варонкі, куды мы сцягвалі забітых, наспех прысыпаючы зямлёй. Немцы вылезлі з акопаў і ліхаманкава шчоўкалі фотаапаратамі, здымаючы, вядома, не толькі нас, але і нашы пазіцыі. Дашчэнту знясіленыя і стомленыя, з даўкім болем у грудзях вярнуліся мы да сваіх».

Наколькі моцная ўсё ж жаночая прырода. Сясцёр міласэрнасці лічылі анёламі, але праца іх была сапраўды пякельнай, на мяжы вар’яцтва. Псіхалагічныя выпрабаванні не знікаюць бясследна. Лёс Ніны Афанасавай склаўся драматычна. Падчас Грама­дзянскай паваявала на баку белых, адчула прыкрае расчараванне, з’ехала ў эміграцыю. Але доўгага развітання з радзімай не вытрымала і вярнулася ва ўжо Савецкую Расію, дзе яе неўзабаве абвінілі ў шпіянажы на Францыю і чамусьці на Балгарыю. Прысудзілі да расстрэлу. 108 сутак правяла ў камеры смяротнікаў. У адказ на касацыйную заяву адправілі ў Сцяпны лагер у Казахстане. Пасля 1956 года вярнуцца ў родны горад, што стаў Ленінградам, ёй забаранілі. Асталявалася ў Калузе, дзе жылі нешматлікія родзічы. Паспела напісаць даволі змястоўныя ўспаміны, якія выдаў у 2005 годзе яе пляменнік Міхаіл Афанасаў. У памяці яго захавалася яна чалавекам цяжкім, змрочным, няздольным да кампрамісаў. Блізкіх сяброў у яе не было. Душу адкрыла толькі ў сваіх успамінах…

Звестак пра сясцёр міласэрнасці Першай сусветнай захавалася вельмі і вельмі мала. Мінула ўжо больш як 100 гадоў, і ўзнавіць імёны невядомых гераінь даволі складана. З забыцця вярнуліся нямногія…

Сястра міласэрнасці Віцебскай абшчыны Чырвонага Крыжа Ванда Федаровіч, як вынікае з архіўных матэрыялаў, вызначылася падчас ар’ергардных баёў пры адступленні рускага войска з Польшчы, «аказваючы дапамогу параненым, праявіўшы пры гэтым мужнасць і самаахвярнасць».

Настаўніца Пастаўскай школы Аляксандра Герасімава ў ноч з 17 на 18 верасня 1915 года не стала чакаць падыходу перавязачнага пункта і пачала самастойна перавязваць параненых. Яшчэ адна пастаўчанка Соф’я Шчалкан пад моцным артылерыйскім агнём выносіла параненых у бяспечнае месца.

Тры гэтыя жанчыны атрымалі Георгіеўскія медалі 4-й ступені.

…Любоў Канстанцінава нара­дзілася ў Віцебску ў 1895 годзе ў сям’і палкоўніка царскай арміі. На Першай сусветнай — медсястра Дваранскага санітарнага эшалона. Даглядаючы хворых салдат, заразілася брушным тыфам і памерла 15 сакавіка 1917 года на чыгуначнай станцыі Магілёў-Падольскі. З усімі воінскімі ўшанаваннямі яе пахавалі на Брацкіх могілках у Маскве.

І вось з гэтай дзяўчынай-пакутніцай адбылася адметная пасмяротная гісторыя.

Брацкія могілкі былі адкрыты 15 лютага 1915 года. Гарадская ўправа выкупіла для іх тэрыторыю панскай ся­дзібы з векавым ліпавым паркам. Да рэвалюцыі паспелі ўзвесці праваслаўны храм. Выдзелілі ўчастак і для загінуўшых сясцёр міласэрнасці. Першая знайшла тут вечны супакой Вольга Шымшарова, поплеч з якой служыла Ніна Афанасава.

Усяго за гады вайны тут былі пахаваны каля 1750 вайскоўцаў ніжніх чыноў, 51 сястра міласэрнасці, 181 афіцэр.

А потым краіну скалануў Каст­рычнік. Героі імперыялістычнай вайны новай уладзе сталі непатрэбнымі. І праз пэўны час пры будаўніцтве сталічнага метрапалітэна амаль усе надмагіллі былі зруйнаваныя, а на месцы храма з’явіўся кінатэатр. А яшчэ пазней пачалі

ўзводзіць жылы квартал паблізу станцыі метро «Сокал».

Так быў па-варварску знішчаны вайсковы некропаль. Добра яшчэ, што вандалы не пасмелі патрывожыць прах пахаваных воінаў. І толькі ўжо ў новай Расіі абураная грамадскасць схамянулася і ўспомніла пра могілкі. Стварэнне фактычна новага мемарыяльнага комплексу пачалося з адзінага ўцалелага надмагільнага помніка Сяргея Шліхтэра. У маі 1915 года ён пайшоў добраахвотнікам у дзеючую армію і, маючы ільготы «вольноопределяющегося», выказаў жаданне служыць у разведцы. У баях пад Баранавічамі ў яго роце выбылі ўсе афіцэры. Тады Сяргей павёў роту ў атаку. Быў кантужаны і асколкам гранаты паранены ў шыю навылёт. Памёр па дарозе ў шпіталь пад Мінскам…

Надмагільны помнік захаваўся цудам. Бацька воіна Аляксандр Рыгоравіч у першым ленінскім Савецкім урадзе быў прызначаны наркамам земляробства. І, паводле легенды, даведаўшыся аб магчымым руйнаванні надмагілля, прыехаў на могілкі, абхапіў рукамі помнік і рашуча заявіў: «Забівайце і мяне разам з сынам».

Менавіта выратаваны помнік паслужыў геадэзічным рэперным пунк­там для вызначэння дакладных месцаў больш за 500 магіл іншых воінаў і сясцёр міласэрнасці. Бо захаваўся скла­дзены ў свой час зборнік «Московское городское Братское кладбище».

І аказалася, што праваруч ад Сяргея здабыла свой апошні прытулак Любоў Канстанцінава, а леваруч — Вольга Шымшарова. У 2013 годзе на магіле нашай зямлячкі з’явіўся помнік.

…Як будзеш у Маскве, паважаны чытач, наведай Брацкія могілкі, прайдзіся ў журбе яго алеямі, схілі моўчкі галаву, шануючы памяць загінуўшых на той далёкай ужо вайне салдат, несправядліва і па-дзікунску выкінутых у свой час з гістарычнай памяці народа ў парушэнне ўсіх маральных законаў і канонаў цывілізаванага свету. Прыйшоў іншы час — успамінаць!